پیشینۀ تاریخی

هرات يکی از قديمی ترين ولايات افغانستان است که ريشه‌های آن به آریانای باستان میرسد. برخی منابع غربی هرات باستان را بنام «آريا» ياد نموده اند که همان گونۀیونانی شدۀ هریوا است. چنانچه درنتيجۀ تحقيق زنده یاد داکترعبدالاحمد جاوید واژۀ هرات بگونه های مختلف دردوره های مختلف آمده است:

به زبان اوستایی: هَروایوه Haroiva

به زبان پارسی باستان: هَره‌ایوه Haraiva

در دورۀاسکندرمقدونی: «اسكندریه آره‌ایا»Alexandria Areia

به زبان پهلوی ساسانی: هریوHariv 

به زبان یونانی: آره‌ایا Areia

به زبان لاتینی: آریا Aria

هرویها دسته‌ای از تیره‌های آریایی بودند که در هزارۀ دوم پیش از میلاد ٬زادبوم خود درآسیای مرکزی را رهاکرده و از ناحیۀ رودخانۀ آمو دریاي (جیحون) به داخل فلات این طرف آمو روی آوردند و درسرزمینی بارور پیرامون هریرود جای گرفتند. نام سرزمین شانرا به نام این رودخانه، هریوا (هَره‌ایوه) نامیدند،که کم و بیش از نگاه واژه­گانی با واژۀ هرات امروزین همانند است. واژه هرَی از اصل پارس باستان(هَرَه ایوه )آمده که به معنی «پُرشتاب» است.

درسده‌های واپسین قرن هفتم و آغازین قرن ششم پیش از میلاد٬ سرزمین هریوا بدست مادها افتاد و سپس یکی از ساتراپی‌های (ولایات) هخامنشیان بشمار میرفت. مرکز فرمانروایی هخامنشیان درقصری در شهر آرتاکوانا بود. درسنگ‌نبشته‌های هخامنشی، هَره‌ایوه (Haraiva) درفهرست ساتراپی‌های هخامنشیان آمده‌است.

به قول مؤرخ یونانی هرودت، اسکندر مقدونی در ۳۳۰ قبل از میلاد، آرتاکوانا مرکز ساتراپی هریوه را گشود. وقتی اسکندر به اين شهر آمد، آرتاکوانا شهر آباد و مرفهی بود. ساتراپ (والی) هریوه درآن زمان ساتیبرزن نام داشت. سپاهیان اسکندر شهر را ویران و بسیاری از باشنده­گان آنرا بقتل رسانیدند. اسکندر پس از تصرف شهر، در آنجا دژی برای نظامیان خود ساخت که بقایای آن هنوز باقی است. هدف از ساختن این دژ، حفظ نظامیان از شورش احتمالی مردم شهربود. اسکندرسپس شهر را دوباره آبادکرد و نامش را «اسکندریه آره‌ایا (Alexandria Areia)نهاد و باشنده­گان بازماندۀ آرتاکوآنا را بدین شهر که هرات امروزین باشد تحویل کرد.

هرات در دورۀ ساسانیان از مراکز مهم نظامی و منطقۀ مرزی در مقابله با هیاطله بوده‌است. در دورۀ اعراب، یعنی د رقرون وسطی، هرات همراه با نیشابور، مرو و بلخ یکی ازچهارقسمت (چهارربع) ایالت خراسان بود و بزرگترين شهر باستانی سلطنت‌های خراسان شد.

هرات را دل خراسان نیز خوانده‌اند. بیهقی در تاریخ خود میگوید: «در سنه ثمان و اربع مائه فرمود ما را تا هرات رفتیم که واسطه خراسان است». در نزهة‌القلوب حمدالله مستوفی آمده‌است: «هرات هوایی در غایت نیکویی و درستی دارد، و پیوسته در تابستان شمال وزد و در خوشی آن گفته‌اند: اگر در سرزمینی خاک اصفهان و باد هرات و آب خوارزم گرد آید مرگ در آنجا بسیار کم است... در این شهر در حین حکومت ملکان غور دوازده هزار دکان آبادان بوده و ششهزار حمام و کاروانسرا و سیصدوپنجاه‌ونه مدرسه و خانقاه و آتش‌خانه و چهارصدوچهل‌وچهارهزار خانۀ مردم‌نشین بوده‌است... مردم آنجا (هرات) سلاحورز، جنگی و عیارپیشه باشند و در آنجا قلعه‌ای محکم است و آن را شمیران خوانند.

این شهر پایگاه مهم تصوف، یعنی نظریه زاهدانه اسلام به شمار میرفت. افرادی از پیروان «نقشبندیه» و «چشتیه»، انجمنهای اخوت صوفیه به مقامات وزارت و صدارت اعظمی رسیده‌اند.

هرات مثل اکثریت مناطق دیگر خراسان با هجوم مغول در ۱۲۲۲ م. از بنیاد ویران شد و بیش از نیمی از اهالی بومی آن قتل عام و یا آواره شدند.

هرات بین سالهای ۶۴۳ تا ۷۸۴ ه‍.ق. پایتخت سلسلۀآل کرت بود. امیرتیمور درسال۷۸۴ه.ق هرات را گشود و آل کرت را نابود ساخت. در جریان این حمله هرات بار دیگر ویران و هزاران نفر کشته شدند. شاهرخ فرزند تیمور و همسرش گوهرشاد پایتخت تیموریان را در سال ۱۴۰۱ م از سمرقند به هرات منتقل کردند.

هرات در دورۀ تیموریان به اوج رونق رسید و سدۀ پانزدهم ميلادی دوران طلایی هرات بود. زيرا هرات دراين دوران از لحاظ پرورش نقاشان، معماران و موسیقیدانان خود به عنوان "فلورانس آسیا" شهرت پيدا کرده بود. در آن زمان مساجد و کاخ‌های زیبا و مجللی ساخته شد که تا این زمان زینت بخش اين شهر است. از جمله، مجموعۀ مصلای هرات و مدرسه و مسجدی که دوازده مناره در اطراف خود داشت بيشتر قابل ملاحظه است. از این مجموعه که به دستور ملکه گوهرشاد بنا شده بود، حالا تنها پنج مناره باقی مانده است.

یکی‌ از شاهزادگان‌ تیموری‌ به‌ نام‌ بایسنقرمیرزا که‌ خطاطی‌ هنرمند بود، سرپرستی‌ امور هنری‌ را در شهر هرات‌ به‌ عهده‌ گرفت‌. در آن‌ زمان‌، شهر هرات‌ مرکز تجمع‌ هنرمندان‌ شده‌ بود و معروف‌ است‌ که‌ فقط‌ در یک‌ آموزشکدۀ نقاشی ‌شصت ‌استاد به ‌تعلیم ‌هنرجویان ‌و انجام ‌سفارشات ‌محوله ‌اشتغال ‌داشتند. معروفترین ‌استادکاران ‌مکتب ‌هرات ‌کمال‌الدین بهزاد است‌. امیرعلی شیر نوایی وزیر سلطان حسین بایقرا که خود نیز نویسنده و شاعر بود به تشویق هنرمندان و ادیبان و ساختن بناهایی در هرات پرداخت.

در ۱۵۰۶م شیبانیان آسیای مرکزی بر شمال افغانستان و هرات مسلط شدند. اندکی بعد هرات در تحت کنترل صفویان ایران قرار گرفت. در دوران صفوی هرات مهم‌ترین شهر و مرکز خراسان محسوب میشد و همواره مورد طمع ازبکان بود حتی چندبار این شهر به دست ازبکان افتاد. اما سلطۀ ازبکان بر این شهر به صورت کوتاه بود و آنها از دوره‌های فترت در اوایل سلطنت شاه طهماسب اول و اوایل سلطنت سلطان محمد خدابنده و شاه عباس اول استفاده کردند و هر بار برای مدت کمی این شهر را در اشغال داشتند. گفتنی است شاه عباس در این شهر به دنیا آمد و تا پیش از به سلطنت رسیدن در این شهر زندگی میکرد.

درهرات بزرگانی چون شهزادگان که ازخاندان پیامبراسلام اند، خواچه عبدالله انصاری، احمدبن رجا یا خواجه ابوالولید،مولانا جامی، سلطان مودودچشتی، ملاحسین واعظ کاشفی،سلطان حسین بایقراء، گوهرشادبیگم، امیرعلی شیرنوایی، خواجه علی موفق، هلالی جغتایی، استادکمال الدین بهزاد، استادشمس الدین حکاک، استادزین الدین معمار، استادمیرک نقاش، خواندمیر و هزاران ستارۀ پردرخشش کهکشان علم وهنرآرمیده اندکه براعتبارات وشکوفایی تاریخی هرات افزوده اند.

هرات ازسال 1354شمسی زیر چترحفاظتی یونسکو قرارگرفت وقراراست درآیندۀ نزدیک باآماده شدن شرایط بازگشایی سرک بدیل مناره ها که کاراحداث آن دردست اجراء است، به عنوان یکی ازشهرهای باستانی جهان، درلست میراثهای جهانی ثبت گردد.

درهرات هنرها وصنایع مستظرفه ازسالیان درازی تاکنون باقیمانده است.این سرزمین ادب پرور درزمینه های عرفان، ادبیات وهنر، دارای مکتب منحصر به خوداست.

در تاریخ معاصر افغانستان، هرات از استبداد داخلی، تحجر، تعصب و تجاوزات خارجی بیش تر از دیگرمناطق کشوررنج کشید. هرات سراسر سده نوزدهم را در میان کشمکش‌های سرداران سدوزایی و محمدزایی سپری نمود.

هرات در سده بیستم سرنوشت دراماتیک تر از سدۀماقبل نداشت. از۱۵ تا ۲۰ مارچ ۱۹۷۹ (۲۴ - ۲۹ حوت ۱۳۵۷) اولین قیام تاریخی مردمی باهمکاری عده یی ازافسران و سربازان حکومتی،  علیه حکومت کمونیستی تحت حمایت شوروی،  با شعارهای مذهبی سر بلند کرد که به سرکوب خونین هراتی‌های شهیدپرور منجر شد.

در طول سه دهه گذشته و در جریان اشغال افغانستان توسط شوروی، جنگ‌های داخلی در افغانستان در دوران حکومت مجاهدین و دورۀ طالبان، هزاران تن از باشندگان هرات، از اثروجودناامنیها وخشونت‌ها ی ناشی ازجنگ در کشورشان، به ایران مهاجرت کردند.

پس از تهاجم امریکا و نابودی طالبان، ایجاد حکومت موقت هرات بسوی شگوفایی وبالنده گی گام نهادوبزودی زود باابتکارات خوب وبه موقع مسوولین دلسوز این دیار، پروژه‌های بزرگ سازندگی و بازسازی در این شهر اجراء گردیدکه دربین شهرهای افغانستان درعرصه بازسازی علمی، فرهنگی واقتصادی جایگاه خوبی راکسب نمود.تااینکه توجه جهانیان رابخودجلب نمود ازهمین روبودکه شهر هرات از شانزدهم تا بیستم اکتبر ۲۰۰۷ میزبان هفدهمین نشست وزیران خارجه سازمان همکاری‌های منطقه‌ای (اکو) بود.